جینۆسایدی ئێزیدییەکان تاوانێک کە نابێت لە یاد بکرێت

لەگەڵ دەرکەوتنی تیشکی خۆر سێیەم ڕۆژی مانگی ئاب، بەیانیەک جیاواز لە هەمو بەیانیەکان تر ئێزیدیەکان ئەو ڕۆژەیان کردەوە کاتێک ڕێکخراوێکی تیرۆرستی بە ناوی چەسپاندنی حوکمی دین و ئاین هێرشێکی بەرفراوانی کردە سەرئەوان و جینۆسایدێکی گەورەی لە مێژودا تۆمار کرد.

 

 

 

 

تاوانێک دەرهەق بە ئێزیدیەکان تۆمار کرا کە جگە لەئەوان کەسی تر لە مێژوی مرۆڤایەتیدا نەی بینیوە، جینۆسایدێک بە خوێنی هەزاران منداڵ و پیرو گەنج و ژنی ئێزیدی تۆمار کرا، ئەوان لە شیرینی خەودا بوون کاتێک داعش بەشێوەیەکی بێویژدانانە هێرشی کردو ژمارەیەکی بێشوماری لێ گرتن و شەهید کردن. داعش بێویژدانانە هێرشی کردە سەر خەڵکی شەنگال و دوای تێپەڕبونی پێنج ساڵ بەسەر داگیركردنی قەزای شنگال و كۆمەڵكوژی ئیزیدییەكانی  تائێستاش ئاوارەن و ناتوانن بچنەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان.

 

 

 

 

دوای چوار ساڵ ئێستاش زامەکانیان دەکولێتەوە ٣ مانگی ئاب ئەو مێژوەیە کە مرۆڤایەتی خستە بەردەم بەرپرسیارێتیەکی گەورەوە بەرامبەر ئێزیدیەکان. ٣ مانگی ئاب هەوڵی ڕیشەکێشکردنی پێکهاتەیەکی ئەم نیشتمانە درا و پێکەوە ژیان کەوتە بەر هەڕەشەیەکی جدی.

 

 

 

ئێزیدیەکان لەکوێ دەژین؟

 

ئێزیدی یەکێک لە گەورەترین پێکهاتەکانی کوردە که خاوەنی ئاینی تایبەتن و زۆربەیان لە باشووری کوردستانن لە دەڤەری شێخانی نێوان مووسڵ لە پارێزگای دھۆک و دەڤەری شەنگالی سەر سنووری سووریادا دەژین و ھەروەھا لە بۆتان و دەربێسیە‌ و باکووری پارێزگای حەسکە‌ و دەڤەری عەفرین لە حەلەب و ئەلەگەزی ئەرمەنستان و پارێزگای قەرس و ئەردێخانی باکووری ڕۆژھەلاتی تورکیادا دەژین و زمانی فەرمی ئێزیدییەکان کوردی کرمانجییە. ئێزیدیەکان لە مێژووی خۆیاندا حەفتاو پێنج جار ڕوبەڕوی پاکتاوکردن و جینۆساید کردن بونەتەوەو هەوڵی لەناوبردنیان دراوە کە دواترینیان لە سەرەتای مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٤ بوو.

 

 

 

جینۆسایدکردنی ئێزیدیەکان لەکوێوە دەستی پێکرد؟

 

گوندی کۆچۆ : گوندی کۆچۆ یەکێکە لە گوندە جوانەکانی کوردستان کە ئێزدیەکانی تێدا دەژی و دەکەوێتە باكوری قەزای شەنگال بەدووری٢٣ كیلۆمەتر و سەربەشارۆچكەی قەیرەوان “بلیج”ە. هەروەها دەكەوێتە رۆژئاوای پارێزگای موسڵ بەدووری ١٢٠ كیلۆمەتر، ئەم گوندە لەگەڵ هاتنی چەکدارانی داعش سێ لەسەرچواری دانیشتوانی له‌ده‌ستدا و لەوێوە تاوانەکە درێژەی هەبوو زۆربەی ناوچە ئێزیدی نشینەکانی گرتەوە.

 

 

 

 

کۆمەڵکوژی ئێزیدیەکان کەی دەستی پێکرا؟

 

ڕۆژی ٣ی ئابی ٢٠١٤ ، کە تازە داعش موسڵی داگیر کردبوو، چەکدارانی داعش بە هێڕش کردنە سەر ناوچەی شەنگال، کە شوێنی نیشتەجێبوونی سەدان هەزار کە س لە خەڵکی ئێزیدی بوو، پیاوەکانی ئەم شارەی بە کۆمەڵ لەناوبرد، پاشان منداڵەکانی لە بنەماڵەکانیان جیا کردەوە ودوای دەستدرێژی کردنە سەر ژنانی ئێزیدی بە دیلی گرتن، بە م جۆرە یەکێک لە کارەساتبارترین رووداوەکانی سەدەی ٢١ هاتە ناو مێژوی مرۆڤایەتی.

 

 

 

هەر لە مێژوەوە ئێزیدیەکان ڕووبەڕووی شاڵاوی کوشتن و لەناوبردن و ئەنفال و جینۆسایدی دوژمنان و داگیرکەران بونەتەوە، لە ساڵی ١٨٧٢ ە وە لە لایەن عوسمانیەکانەوە جینۆساید کراون، دواتر لە ساڵی ١٩٣٥ یشدا جارێکیتر بەدەستی سوپای عێراق رووبەڕووی لەناوبردن بونەتەوە دواتر پڕۆسە ئەنفالیان بەسەردا جێبەجێکراوە و بەشێکیان لەناوچون، لە دوای ساڵی ٢٠٠٧ یشەوە بە ھۆکاری کردەوەی تیرۆریستی سەدانیان بونەتە قوربانی. لەو تاوانە دژ بە مرۆڤانەیەی کە لە هاوینی ساڵی٢٠١٤لە میانەی پرۆسەی جینۆسایدی ئێزیدیەکان زیاتر لە ( ٥ هەزار) گەنج و پیاوی بە تەمەن کوژران، و زیاتر لە (٦ هەزار) ژن و منداڵ ڕفێندران و دواتر بە کۆیلەکران و دوای گرتنی دواهەمین حەشارگەی داعشیش لە ڕۆژهەڵاتی سوریا هێشتا (سێ هەزار) ژن و منداڵ بێ سەروشوێنن.

 

 

 

تائێستاش توانراوە، سێ هەزار و ٥٠٩ئێزیدی لە دەستی چەکرادانی داعش ڕزگاربکرێن، کە لەو ژمارەیەش یەک هەزار و ١٩٢ کەسیان ئافرەتن و ٣٣٧ کەسیشیان پیاون ،هەروەها ٩٨٠ منداڵی کوڕ و کچن.

 

 

 

جینۆسایدی ئێزیدیکان پێی وتین ڕق و کینەو خوێن ڕشتن چ تاوانیکی لێدەکەوێتەوەو چۆن مرۆڤایەتی و ئاشتی کۆمەڵایەتی و پێکەوە ژیان دەخاتە ژێرهەڕەشەی جدییەوە. پێی وتین پێویستە چۆن خۆمان دەرباز بکەین لەو بیرە ئایدۆلۆژی و بەرتەسکەی کە تەنها لە لایەنێکەوە دەروانێتە ژیان و بەرژەوندی تاک لایەنە. مرۆۆڤەکان هەر ئاین و نەتەوەو پێلهاتەیەک بن مافی ژیان و ئازادی و سەربەستییان هەیە لە چوارچێوەی پاراستنی بنەماکانی مرۆڤ دۆستی و پیکەوەژیان و ئارامی دەرونی مرۆڤەکاندا. تاوانی دژ بە شەنگال و ئێزیدیەکان تەنانها تاوانێک نییە دژ بەئەوان بوبێت بەڵکو زەنگێک بوو دژ بە سەرجەم مرۆڤایەتی لەسەر ڕووی زەوی، بۆیە پێویستە هەیچ کات لە بیری نەکەین ڕێگە نەدەین بە دوبارە بوونەوەی.

 

دا. شەهێن وەهاب