كۆچی په‌یامبه‌ر بۆ مه‌دینه‌ له‌ پێناو مرۆڤ سه‌نته‌ری بوو

سه‌ری ساڵی كۆچی كه‌ ئه‌وڕۆ شه‌ممه‌ ده‌كاته‌ 1/1/1441، واته‌ ئه‌و ساڵه‌ی كه‌ په‌یامبه‌ر له‌ شاری مه‌كه‌وه‌ هاوڕێ له‌ گه‌ڵ ئه‌بو به‌كر به‌نهێنی و به‌مۆڵه‌تی خودا(بۆیه‌ به‌مۆڵه‌تی خودا بوو بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی یونس دووباره‌ نه‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌بێ مۆڵه‌ت قه‌ومه‌كه‌ی خۆی جێهێشت) به‌ره‌و ئه‌شكه‌وتی (ثور) به‌ڕێ كه‌وتن و دوای سێ ڕۆژ مانه‌وه‌یان به‌ ئاراسته‌ی پێچه‌وانه‌ به‌ره‌و شاری مه‌دینه‌ كه‌وتنه‌ ڕێ و ئۆغریان خێر كرد.

ساڵنامه‌ی كۆچی له‌ جیهانی ئیسلامیدا تا ئێستا ته‌نها بۆ چه‌ند شتێك به‌كاردێ وه‌كو مانگی ڕه‌مه‌زان و حه‌ج و جه‌ژنه‌كان و ….. هتد، موسڵمانان ئه‌گه‌رچی گه‌رم و گوڕن له‌ یاد كردنه‌وه‌ی و پیرۆزبایی ڕاده‌گه‌یه‌نن، به‌ڵام هه‌ر به‌ ساڵنامه‌ی زاینی واته‌ له‌دایك بوونی حه‌زره‌تی مه‌سیح ئیداره‌ی كاروبار و ژیان و گوزه‌رانیان ده‌ده‌ن.

په‌یامبه‌ر ماوه‌ی (13) ساڵ له‌ شاری مه‌كه‌ بوو، واته‌ هه‌ر له‌ بوونی به‌ په‌یامبه‌ر له‌ته‌مه‌نی (40) ساڵی كه‌ده‌كاته‌ ساڵی (610)ـی زاینی تا نزیكه‌ی ساڵی (623)ـی زاینی، قوڕه‌یش و بێ باوه‌ڕه‌كان له‌به‌رده‌م سێ بژارده‌دان بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی په‌یامبه‌ر و دیدگا نوێیه‌كه‌ كه‌ بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كات، ئه‌وه‌ش له‌ قورئانی پیرۆز هاتووه‌و ده‌فه‌رموێ: (وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ) سوره‌تی (الانفال: 8/30).. ئه‌و سێ بژارده‌یه‌ بریتی بوون له‌:

یه‌كه‌م: بیگرن و به‌ندی بكه‌ن.

دووه‌م: بیكوژن و له‌ناوی به‌ن.

سێیه‌م: ده‌ری بكه‌ن له‌ شار.

په‌یامبه‌ر له‌ شاری مه‌كه‌ چی ده‌كرد؟ بۆچی بێ باوه‌ڕان ده‌یانه‌وێ به‌یه‌كێك له‌و سێ بژارده‌یه‌ ڕووبه‌ڕووی په‌یامبه‌ر ببنه‌وه‌؟

تا ئێستا وا به‌رگوێمان كه‌وتووه‌ له‌مه‌لاو مامۆستایانی ئاینی كه‌ په‌یامبه‌ر له‌ شاری مه‌كه‌ ته‌نها خه‌ریكی بانگه‌واز بوو، كرۆكی بانگه‌وازه‌كه‌شی چه‌سپاندنی عه‌قیده‌ بوو، به‌ڵام ئایا ئه‌و بیروبۆچونه‌ دروسته‌؟ ئه‌گه‌ر دروسته‌ بۆچی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌ری بكه‌ن؟ خۆ زۆربه‌ی ئه‌و خه‌ڵكه‌ ده‌یانزانی خودا هه‌یه‌و باوه‌ڕیان به‌بوونی هه‌بوو… مه‌گه‌ر قورئان نافه‌رموێ: (وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ)سوره‌تی (الزمر: 39/38)، واته‌: ئه‌گه‌ر لێت بپرسینایه‌ كێ ئاسمان و زه‌وی دروست كردووه‌ ده‌یانگوت خودا دروستی كردووه‌، به‌ڵام قه‌ناعه‌تیان وابوو كه‌ له‌گه‌ڵ بوونی خودا ده‌كرێ خودای ده‌ستكردی تریش هه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و خودا خالیقه‌ نزیكیان بكاته‌وه‌، (وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى) سوره‌تی (الزمر: 39/3).

له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌گه‌ر ئه‌و بیروبۆچوونه‌ ڕاست نیه‌و په‌یامبه‌ر له‌ مه‌كه‌ به‌ته‌نها سه‌رقاڵی چه‌سپاندنی عه‌قیده‌ نه‌بووه‌، ئه‌ی كاری په‌یامبه‌ر چی بووه‌؟ وه‌ بۆچی مه‌لاو مامۆستایانی ئاینی ته‌نها ئاماژه‌ به‌ عه‌قیده‌ ده‌كه‌ن و به‌س؟

به‌بۆچوونی ئێمه‌و دوای چاوخشانێك به‌ سوره‌ته‌ مه‌كیه‌كان ده‌ركه‌وت كه‌ زۆربه‌ی ڕه‌های به‌هاو پره‌نسیپه‌ شارستانی و مرۆییه‌كان له‌ شاری مه‌كه‌ بانگه‌شه‌و چوارچێوه‌ی بۆ كراوه‌و جێگیر بووه‌ نه‌ك له‌ شاری مه‌دینه‌و له‌ كاتی دروست بوونی ده‌وڵه‌ت، ئه‌وه‌ له‌ سوره‌ته‌ مه‌كیه‌كانه‌ باسی دادپه‌روه‌ری و ئه‌مانات و قیست و ئیحسان و ده‌یان و سه‌دان قیه‌م و به‌هاو پره‌نسیپی گشتی شارستانی هاوبه‌ش له‌ نێوان مرۆڤایه‌تیدا ده‌كات..

نمونه‌ زۆرن له‌وانه‌ له‌ سوره‌تی (الانعام: 6/151-152) كه‌ سوره‌تێكی مه‌كیه‌و باسی (وصایا العشر) ده‌كات، ئه‌و ده‌ وه‌سیه‌ته‌ی كه‌ له‌ته‌وراتیشدا به‌ (الكلمات العشر) هاتووه‌ كه‌ واتای (عَسیریث هادِّڤاریم)ـــی عیبرانیه‌و له‌ سیفری (الخروج) و سیفری (التثنیة) هاتووه‌، به‌ یۆنانیش (دِكا لوغوس)ـه‌ واته‌: (عشرة كلمات).. له‌ كۆی ده‌ وه‌سیه‌ت ته‌نها یه‌ك دانه‌ی عه‌قیده‌یه‌و ئه‌وانی تر هه‌مووی قیم و به‌ها باڵا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ مرۆییه‌كانه‌…

هه‌ر له‌ سوره‌ته‌كانی وه‌كو (الاسرا‌ء) و (النحل) و….هتد، كه‌ له‌ شاری مه‌كه‌ دابه‌زیون زۆر به‌ كه‌می باسی عه‌قیده‌ ده‌كات و زیاتر له‌ پانزه‌ جار باسی قیه‌م و به‌ها باڵا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ مرۆییه‌كان ده‌كات، جوزئی (عم) ته‌واوی سوره‌ته‌كانی مه‌كیه‌ جگه‌ له‌ سێ بۆ چوار سوره‌تێك نه‌بێ كه‌ مه‌ده‌نین، سوره‌ته‌ مه‌كیه‌كان هه‌مووی باسی قیه‌م و به‌هاو نه‌سیجی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، دیارترینیان (عَبَسَ وتولَّى) سوره‌تی (عبس: 80/1)، كه‌ له‌به‌ر پشت هه‌ڵكردن له‌ مرۆڤێكی كه‌م ئه‌ندام خودا ڕه‌خنه‌یه‌كی توند له‌په‌یامبه‌ر ده‌گرێت، ئینجا سوره‌تی (الماعون) سه‌یر بكه‌ هه‌مووی باسی نه‌سیجی كۆمه‌ڵایه‌تی و قیه‌م و به‌ها باڵاكانه‌.

دواجار هه‌موو ئه‌وانه‌ پێمان ده‌ڵێ كه‌ په‌یامبه‌ر كاری له‌سه‌ر دوو ڕه‌هه‌ندی سه‌ره‌كی كردووه‌:

یه‌كه‌م: عه‌قیده‌: كه‌ به‌ ڕێژه‌یه‌كی كه‌متر تیشكی خراوه‌ته‌ سه‌ر.

دووه‌م: قیم و به‌ها: كه‌ زۆر زۆر ئاماژه‌ی پێ كردووه‌.
كه‌واته‌:

یه‌كه‌م: به‌نه‌ماكانی ئاین (أسس الدین) عه‌قیده‌یه‌.

دووه‌م: بنه‌ماكانی كۆمه‌ڵگه‌ (أسس المجتمع) قیه‌م و به‌هایه‌.

ئه‌و دوو لایه‌نه‌ی سه‌ره‌وه‌ كاری سه‌ره‌كی په‌یامبه‌ر بووه‌ له‌ ماوه‌ی ئه‌و (13) ساڵه‌ی كه‌ له‌ شاری مه‌كه‌ بووه‌و بانگه‌وازی كردووه‌.. بۆیه‌ ده‌كرێ هاونیشتیمانیه‌ك له‌ عه‌قیده‌دا هاوڕا نه‌بێ له‌گه‌ڵ بانگه‌شه‌ی تۆداو هه‌ر له‌سه‌ر بیروباروه‌ڕی خۆی بمێنێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ پرسی قیه‌م و به‌ها باڵا مرۆییه‌كان هاوڕاته‌و ئاماده‌یه‌ له‌ گه‌ڵت بژیت.. هه‌ر ئه‌وه‌ش وای كردووه‌ په‌یامبه‌ر و هاوه‌ڵه‌كه‌ی پشت به‌ ئوڕه‌یقیتی موشریك ببه‌ستن له‌كاتێكدا له‌ عه‌قیده‌دا جیاوازه‌ له‌گه‌ڵیان، به‌ڵام له‌ قیم و به‌ها مرۆییه‌كان هاوڕایه‌و یارمه‌تیان ده‌دات و خیانه‌تیان لێ ناكات، خۆ ئه‌گه‌ر ئوڕه‌یقیت هه‌ردووكیانی ته‌سلیم به‌ قوڕه‌یش و بێ باوه‌ڕان بكردایه‌ پاره‌و سه‌روه‌تێكی زۆری ده‌ست ده‌كه‌وت به‌ڵام نه‌یكرد، به‌ڵكو ڕێنیشانده‌ری بۆ كردن تا به‌سه‌لامه‌ت بگه‌نه‌ شاری مه‌دینه‌..

هه‌ندێ كه‌س ده‌ڵێن هه‌ر خودا سه‌ری ده‌خست، به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌و شێوه‌یه‌ نیه‌، ئه‌گه‌ر بێت و ده‌ستی به‌هۆكار و ئامرازه‌كان نه‌گرتایه‌و له‌پاڵ عه‌قیده‌دا گرنگی به‌ قیه‌م و به‌ها نه‌دایه‌ له‌پێناو به‌هێز كردنی نه‌سیجی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕێز گرتن له‌ بیروباوه‌ڕی به‌رامبه‌ر و ئینجا پشتی به‌خودا نه‌به‌ستایه‌ ڕه‌نگه‌ هاوكێشه‌كه‌ به‌ جۆرێكی تر بوایه‌، وه‌كو چۆن له‌ ئوحود خۆی سه‌ركردایه‌تی سوپای ده‌كرد به‌ڵام سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو له‌ كاتێكدا دوو به‌قه‌ده‌ر جه‌نگی به‌در خودا فریشته‌ی بۆ ناردبوون، سه‌یری سوره‌تی (آل عمران: 3/124-125) بكه‌.. هه‌روه‌ها وه‌كو چۆن له‌ كۆچی بۆ تائیفیش سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا په‌ند و وانه‌یه‌كی پێدا كه‌ بریتی بوو له‌وه‌ی چاوی به‌ غوڵامێكی نه‌صرانی كه‌وت كه‌ ناوی (عه‌داس) بوو، ئه‌وه‌ش له‌ پێناو ئه‌وه‌ی سه‌ربورده‌ی یونسی په‌یامبه‌ری به‌بیر بێنێته‌وه‌و هه‌میشه‌ له‌ زیهنیدا سرودی (ولا تَكُن كَصَاحِبِ الْحُوتِ) بڵێته‌وه‌ كه‌ له‌ سوره‌تی (القلم: 68/48)ـدا هاتووه‌.. بۆیه‌ هاوكێشه‌یه‌كی ترمان هه‌یه‌ لێره‌دا ئه‌ویش بریتیه‌ له‌:

یه‌كه‌م: ده‌ست گرتن به‌ هۆكار.

دووه‌م: پشت به‌ستن به‌خودا.

سێیه‌م: دوعاو پاڕانه‌وه‌.

له‌ قورئانیش هه‌روا هاتووه‌و ته‌وه‌كول پێش دوعایه‌، بۆیه‌ گوتیان: (…عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) سوره‌تی (يونس: 10/85).

 

دكتۆر ئاشتی ستار