ئاینی ئێزدیی

ئاینی ئێزدی

ئاینی ئێزدی په‌یوه‌ندیه‌کی دووری به‌ ڕێبازی فریشته‌کانه‌وه‌ هه‌یه‌و ئاینێکی تایبه‌ته‌ به‌ کوردان، ئه‌مڕۆکه‌ هه‌موو ئێزدیه‌کان کوردن . له‌ سه‌رده‌مێکدا زۆربه‌ی کورده‌کان ئێزدی بوون. به‌ڵام هه‌موو کاتی به‌ هه‌ست و بیری مێژوویی زیندووی کورده‌کان ده‌ژمێردرێن.

ئیمپیراتووری عوسمانی به‌ناڕه‌وا تۆمه‌تی له‌ په‌یڕه‌وا‌نی ئه‌م ئاینه‌ ده‌دا و به‌ په‌رستنی شه‌یتان تاوانباری ده‌کردن و به‌ درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ کوشتو بڕی یه‌کجار بێ به‌زییانه‌ی لێ کردوون. ئه‌م ئاینه‌ تا ئێستاش به‌ ته‌واوی نه‌ناسراوه‌، ماوه‌یه‌کی زۆڕ نیه‌ ئێزدیه‌کان ده‌رگای نهێنیه‌کانی خۆیان به‌ره‌و ڕووی دنیای ده‌ره‌وه‌ کردۆته‌وه‌. خه‌ڵکی ده‌ره‌کی ده‌توانن چاویان به‌ ده‌قه‌ پیرۆزه‌کان بکه‌وێ و گوێ له‌ نزه‌ونوێژه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانیان بگرن و سه‌ردانی په‌رستگاکانی ئه‌م ئایینه‌ بکه‌ن. به‌ڵام هێشتا زۆر شتی ئه‌م ئایینه‌ به‌ نهێنی ماونه‌ته‌وه‌. ئایینی ئێزدی بۆ ماوه‌یه‌کی دوور و درێژ و به‌ چه‌واشه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ سووفیگه‌ری ناسرا بوو و پیاوانی پیرۆزی ئیزدی و سه‌رکرده‌ ئایینی و نوێژه‌کانیان ده‌خرانه‌ ژێر په‌رده‌ی سۆفیگه‌ری، ڕێوڕه‌سمی تایبه‌تی سه‌ردانی مه‌زاری شێخ ئادی (1073 ـ 1162 )که‌ هه‌موو ساڵێک له‌ هه‌فته‌ی دووه‌می مانگی تشرینی یه‌که‌م له‌ لالش (کوردستانی ئێراق) ئه‌نجام ده‌درێت، له‌ گه‌ڵ سه‌فه‌ری حه‌ج و ته‌وافی مه‌ککه‌ به‌راورد کراوه‌.

به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئایینی ئێزدی فڕی به‌ ئیسلامه‌وه‌ نییه‌، ئێزدیه‌کان باوه‌ریان به‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ خودا ( ئه‌و زاته‌ پیرۆزه‌ی ئافرێنه‌ری خۆیه‌تی) و ده‌سه‌ڵاتی گه‌ردوونی به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ مه‌رجانی سپی دروست کردووه‌ و له‌ سه‌ر پشتی باڵدارێک به‌ ناوی ئه‌نفه‌ر دایناوه‌ که‌ ئه‌م باڵدا‌ره‌ش ده‌ستکردی خۆیه‌تی، به‌ڵام کاتی باڵدا‌ره‌که‌ ده‌ستی به‌ فرین کردووه‌، مه‌رجانه‌که‌ له‌ پشتی باڵدا‌ره‌که‌وه‌ که‌وتۆته‌ سه‌ر زه‌وی و شکاوه‌. له‌ یه‌کشه‌ممه‌دا که‌ یه‌که‌م ڕۆژی ئه‌فراندن بووه‌، خودێ له‌ سه‌رده‌می یه‌که‌مدا فریشته‌ی عیزازیلی هێناوه‌ته‌ سه‌ر دونیا، ئه‌م حه‌وت فریشته‌یه‌ به‌رپرسیاره‌تی ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ی جیهانی ماددی له‌ پاشماوه‌ی مه‌رجانه‌ شکاوه‌که‌یان له‌سه‌ر شان بووه‌، ئێزدیه‌کان ئاگر .. خۆر .. زه‌وی .. ئاو و هه‌وایان له‌ لا پیرۆزه‌، باوه‌ڕیان به‌ یه‌کگرتنێکی پته‌و و هه‌ماهه‌نگ له‌ گه‌ڵ سروشت دا هه‌یه‌. ڕاستگۆیی، ئاشتیخوازی و یه‌کتر په‌سه‌ندکردن گرنگیه‌کی تایبه‌تی له‌لان هه‌یه‌.

به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌فسانه‌یه‌کی بێ بناغه‌، ئێزدیه‌کان بڕوایان به‌ بوونی خراپ نییه‌ و چاکه‌ و خراپه‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خودان دان . مرۆڤ به‌رپرسی کرداره‌کانیه‌تی و خودا ده‌سه‌ڵاتی بیرکردنه‌وه‌ و بڕیاردانی پێ داوه‌. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی باوه‌ڕیان به‌ گوێزه‌رانه‌وه‌ی گیان له‌ جه‌سته‌یه‌که‌وه‌ بۆ جه‌سته‌یه‌کی تر هه‌یه‌ که‌ له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌گاته‌ ئاستێکی نوێ، بۆیه‌ هیچ مرۆڤێک ناتوانێت بڕوا به‌ ئایینه‌که‌یان بێنێت. پێویسته‌ مرۆڤ به‌ ئێزدی له‌ دایک بێت. ئێزدیه‌کان به‌ سه‌ر دوو چینی جیا دابه‌ش ده‌بن، چینی موریده‌کان و چینی پیاوانی ئایینی، ئاینیه‌کانیش به‌ سه‌ر دوو چینی شێخه‌کان و پیره‌کان دابه‌ش ده‌بن. چیینه‌کان له‌ ئاینی ئێزدی دا زیاتر پێناسه‌ی کارکرده‌ ئاینیه‌کان ده‌که‌ن و په‌یوه‌ندی نێوان چینه‌کان، ئامرازیکی سه‌ره‌کیه‌ بۆ پاراستنی ئاینه‌که‌. ئه‌مڕۆکه‌ نزیکه‌ی شه‌ش سه‌د هه‌زار تا ملیۆنێک ئێزدی هه‌ن که‌ زۆربه‌یان له‌ کوردستانی ئێراق ده‌ژین و لالش شوینی هه‌ره‌ پیرۆزیانه‌. هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌کیان له‌ ئه‌وروپای رۆژئاوادا ده‌ژین. هه‌ندێکیانیش له‌ ده‌وروبه‌ری جزیر و ماردینی تورکیا و ڕۆژهه‌ڵاتی سوریا و گورجستان و ئه‌رمه‌نستان ده‌ژین.