د.ئاشتی شێخانی
28, نیسان 2019

بۆچی پێویسته‌ خه‌ڵك پشتیوانی لە هاوپه‌یمانی بكات؟

واقیعی ئه‌وڕۆی كوردستان پێویستی به‌هێز و ڕێكخراوێكی سیاسیه‌ كه‌ پێك بێت له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ی ئه‌و كه‌س و لایه‌نانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌سه‌نته‌ر كردنی مرۆڤ و مرۆڤ دۆستی هه‌یه‌، به‌ پشت به‌ستن به‌ شوناسی هاوڵاتی بوون، بێ گوێدانه‌ جیاوازی ئاینی و مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وایه‌تی و ڕه‌نگ و ده‌نگ و دۆڵ و جوغرافیای جیاواز، ئه‌و هێزه‌ ئێستا هاوپه‌یمانی نیشتیمانیه‌.

 

گه‌لی كورد ماوه‌ی نزیكه‌ی 100 ساڵه‌ ده‌چه‌وسێته‌وه‌و سزای ئاینی و سیاسی و ناسیۆنالیستی و مه‌زهه‌بی ده‌درێت، تا ئێستاش گه‌وره‌ترین ئاڵه‌نگاری دروست ده‌كرێت بۆ ئه‌وه‌ی نه‌گاته‌ ئامانجه‌ شه‌رعی و مه‌شروعه‌كانی.

 

له‌ناوخۆدا ده‌سه‌ڵاتی كوردی شۆڕشی شاخ و ئه‌زموونی شاری تاقی كردۆته‌وه‌، به‌ڵام به‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ نه‌گه‌یشتووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت و سه‌ربه‌خۆیی و شوناس و ڕه‌فاهیه‌ت و ئازادی بوونه‌، له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێكی گرنگ:

1. هێزه‌ كوردیه‌كان به‌ عه‌قڵی شاخ ئیداره‌ی شاریان كرد، به‌واتایه‌كی تر ڕابردووی خۆیان پیرۆز كرد و جۆرێک لە ئایدیۆلۆژیای شاخیان بەرهەمهێناو له‌و چوارچێوه‌یه‌دا مافیان به‌خۆیاندا كه‌ له‌ شاردا ده‌سه‌ڵاتدار بن ئه‌گه‌ر لێشی نه‌زانن و له‌ ئاست ئه‌و ئه‌رك و به‌رپرسیاریه‌تیه‌ش نه‌بن، بۆیه‌ ده‌بینی له‌حاڵه‌تی دروست بوونی ڕه‌وت و بزاوتی نوێ، پرسیار گه‌لێكی بێ بنه‌ما دێته‌ پێشه‌وه‌، بۆ نمونه‌: كێ كردی و كێ بیخوا؟ ئایا فیشه‌كێكی ته‌قاندووه‌؟ خوێنی ڕشتووه‌؟ شۆڕشی كردووه‌؟ تا ئێستا كه‌سێكی كوشتووه‌؟ وه‌كو ئه‌وه‌ی كوشتنی كه‌س شتێكی زۆر گرنگ و پڕ به‌ها بێت.

 

له‌كاتێكدا شۆڕگێڕی ڕاسته‌قینه‌ كه‌ شۆڕشه‌كه‌ی به‌ئامانج ده‌گات – به‌نیسبه‌ت كورد دروست بوونی كیانی هه‌رێم و حوكمی خۆسه‌ری بوو – ده‌كشێته‌ دواوه‌و كه‌سی پڕۆفیشناڵ و ته‌كنۆقرات و ئه‌كادیمی ده‌هێنێته‌ پێشه‌وه‌ بۆ ئیداره‌ی شار.
ئه‌و ستایله‌ له‌ فه‌رمانڕه‌وایی تا دوێنێ گیرفانی به‌تاڵ بوو له‌ شاخ تفه‌نگی به‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌نا، ئێستا كه‌وتۆته‌ ناو ده‌ریایه‌ك له‌ پاره‌و سه‌روه‌ت و سامان، ئه‌سته‌مه‌و ئه‌سله‌ن له‌ شتێك تێناگات كه‌ ناوی ده‌وڵه‌ت و فه‌رمانڕه‌وایی ڕه‌شید و دادپه‌روه‌ر بێت.

 

2. هێزه‌ كوردیه‌كان تا ئێستاش پێیان وایه‌ به‌ڕشتنی خوێن ده‌گه‌نه‌ ئامانج، بۆیه‌ هه‌میشه‌ ده‌ڵێن داری ئازادی به‌خوێن ئاو نه‌درێ به‌رناگرێ، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ كورد خوێنێكی زۆری ڕێشت به‌ڵام كاتێك هه‌نگاوێك ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌ دوو هه‌نگاو دێته‌ دواوه‌. چونكه‌ داری ئازادی به‌ عیلم و زانست و په‌روه‌رده‌و ڕێزگرتن له‌ مرۆڤ ده‌بێ ئاوبدرێ نه‌ك به‌ خوێن.

 

3. شاری هێرۆشیما له‌ یابان له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ بۆردومان كرا به‌چه‌كی نه‌وه‌وی له‌ ساڵی 1945، شاری هه‌ڵه‌بجه‌ش له‌لایه‌ن ڕژێمی به‌عسی عێراقه‌وه‌ به‌ چه‌كی كیمایی بۆردومان كرا له‌ ساڵی 1988، یابان دوای ئه‌و كاره‌ساته‌ ڕووی كرده‌ سناعه‌ت و پیشه‌سای و پێشكه‌وتنێكی گه‌وره‌ی له‌و باره‌یه‌وه‌ تۆمار كرد، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی كوردی له‌دوای ساڵی 1991 ــه‌وه‌ له‌بری ئه‌وه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ بكاته‌ بزوێنه‌ری پێشكه‌وتن و ڕوو بكاته‌ زانست و مه‌عریفه‌و زراعه‌ت و سوود له‌و هه‌موو سه‌روه‌ مرۆیی و ژێرخان و سه‌رخانه‌ وه‌ربگرێ كه‌ هه‌یه‌تی، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ عه‌قڵیه‌تی حزبی و هێز و چه‌كداری و شه‌خس په‌رستی و دوو ئیداره‌یی و شه‌ڕه‌ دروشم و ده‌نگ و ڕه‌نگی چالاك كرد، دواجار یابان شه‌ڕی ئابوری و پیشه‌سازی له‌گه‌ڵ زلهێزه‌كانی جیهان ده‌كات، ده‌سه‌ڵاتی كوردیش له‌ ململانێی سفری و شه‌ڕی پۆست و پله‌و پایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مو ئه‌و ده‌كات و بابه‌تی گه‌رمی ڕۆژانه‌ی هاتن و نه‌هاتن و بڕین و گرێدانه‌وه‌ی موچه‌یه‌.

 

4. یابان دوای بۆمبارانی هێرۆشیما، جنێوی به‌ ئه‌مریكا نه‌دا، به‌ڵكو خۆی خسته‌ به‌رده‌م چه‌ند پرسیارێكه‌وه‌و لێپێچینه‌وه‌ی له‌خۆی كرد، بۆنمونه‌:

 

أ‌. بۆچی لێمان ده‌ده‌ن، مه‌گه‌ر ئێمه‌ چیمان كردووه‌؟
ب‌. بۆ كه‌س به‌رگریمان لێ ناكات، لای كه‌می بۆ كه‌س هاوخه‌ممان نابێت؟
ت‌. ئێمه‌ له‌ كوێ بووین كاتێك ده‌وڵه‌تان توانیان ئاوا پێش بكه‌ون و ببنه‌ خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆم؟
ئه‌وان له‌ بری به‌شه‌یتان كردنی خه‌ڵك گه‌ڕان به‌ دوای وڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ی سه‌ره‌وه‌، تا گه‌یشتن به‌ ئه‌نجام و ئامانجی سه‌ره‌كی خۆیان، وه‌ توانییان له‌و ڕۆژگاره‌دا ژماره‌یه‌ك بن له‌ ناو هاوكێشه‌ جیهانیه‌كان به‌تایبه‌ت له‌ بواری ئابوری و پیشه‌سازی و له‌وپه‌ڕی پێشكه‌وتندا بن.

 

له‌ ژێر ڕۆشنایی ئه‌و واقیعه‌ی كه‌ باسكرا، له‌مه‌ولا پێویسته‌ خه‌ڵك پاڵپشتی هێزێكی مه‌ده‌نی مۆدێرن بكات، له‌ نمونه‌ی هاوپه‌یمانی نیشتیمانی.