ئاسۆی جه‌نگێكی موحته‌مه‌ل له‌ نێوان ئه‌مریكاو ئێران و براوه‌ش هه‌ردوولایه‌:

دكتۆر ئاشتی ستار

 

ئێران ئه‌و لوغزه‌ی به‌ درێژایی مێژوو كاریگه‌ری هه‌بووه‌ له‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌، هه‌ر له‌ دروست بوونی ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی 16 و تا ده‌گاته‌ قۆناغی ده‌سه‌ڵاتی په‌هله‌وه‌یكان و كۆتایی هاتنیان له‌ ئه‌نجامی به‌رپابوونی شۆڕشی ساڵی 1979 زاینی به‌سه‌ركردایه‌تی خومه‌ینی، وه‌ گۆڕینی پاشایه‌تی بۆ كۆماری و تا ئێستاش ئه‌و لوغزه‌ هه‌ر به‌رده‌وامه‌. له‌ وڵاتی ئێران دوو جۆر سیسته‌م پێڕه‌و ده‌كرێت:
یه‌كه‌م: سیسته‌می دیموكراسی، كه‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ زیاتر بۆ ڕازی كردنی خه‌ڵكه‌.
دووه‌م: سیسته‌می ئاینی، كه‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ زیاتر خۆی زاڵ كردووه‌ به‌سه‌ر سیسته‌مه‌ دیموكراسیه‌كه‌و خنكاندوویه‌تی.
ئێران خۆی به‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی ئه‌مریكا ده‌زانێت له‌ ناوچه‌كه‌و دروشمی مه‌رگ بۆ ئه‌مریكا به‌رز ده‌كاته‌وه‌، ململانێ تولانیه‌كانی نێوان ئه‌مریكاو ئێران تا دێت توندتر و ئاڵۆز تر ده‌بێت، به‌تایبه‌ت له‌سه‌روبه‌ندی زیاد كردنی سزا ئابوریه‌كانی ئه‌مریكا له‌سه‌ر ئێران و قه‌ده‌غه‌ كردنی كڕینی نه‌فتی ئه‌و وڵاته‌، له‌به‌رامبه‌ردا هه‌ڕه‌شه‌ی داخستنی ته‌نگه‌ی هورمز له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌، داهاتووی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ناوچه‌كه‌ به‌ گشتی كه‌وتۆته‌ مه‌ترسیه‌وه‌و توشی شڵه‌ژان و جۆرێك له‌ ناسه‌قامگیری بۆته‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ ئێران به‌ هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسی ده‌زانن له‌سه‌ر خۆیان له‌ نمونه‌ی وڵاتانی دووڕگه‌ی عه‌ره‌بی.
ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌رنج بده‌ین له‌ ڕووی ستراتیژیه‌وه‌ هه‌ردوو لا براوه‌ن، به‌ڵام به‌ دوو ئاراسته‌ی جیاواز، براوه‌ی یه‌كه‌م ئه‌مریكایه‌ له‌ ڕووی ئابوریه‌وه‌، براوه‌ی دووه‌م ئێرانه‌ له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌، ئامانجی ئه‌مریكا ده‌ستخستنی زیاتری پاره‌و ئه‌و زه‌خیره‌یه‌ كه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راِست هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش به‌ شۆك كردنی وڵاتانی ناوچه‌كه‌، به‌جۆرێك سه‌ره‌تا توشی شۆكیان ده‌كات و دواتر هه‌رخۆشی نوشته‌و دوعایان بۆ ده‌كات، هه‌موو ئه‌وانه‌ش ته‌نها به‌ ئیستفزازكردنی ئێران، له‌و شێوازه‌ مامه‌ڵه‌یه‌ قازانجی ئه‌مریكا دوو جۆره‌:
یه‌كه‌م: وڵاتانی ناوچه‌كه‌ په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر به‌رگری ناوخۆیی، ئه‌وه‌ش به‌ خۆبه‌هێز كردن و كڕینی چه‌ك له‌ ئه‌مریكا، كه‌ زۆرینه‌ی بودجه‌ی وڵاتانی عه‌ره‌بی له‌ كڕینی چه‌ك و جبه‌خانه‌ی ئه‌مریكا خه‌رج ده‌كرێت.
دووه‌م: په‌نابردن بۆ هێزی ده‌ره‌كی، ئه‌وه‌ش به‌ پێشكه‌ش كردنی به‌رتیل و ڕیشوه‌و پاره‌ی زه‌به‌لاحه‌ به‌ ئه‌مریكا تا له‌و زه‌رده‌واڵه‌یه‌ بیانپارێزێ كه‌ هه‌ر ئه‌مریكا خۆی داری له‌ شانه‌كه‌ی وه‌رداوه‌و هاری كردووه‌.
براوه‌ی دووه‌م ئێران خۆیه‌تی له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌، چونكه‌ تاكه‌ وڵات ده‌بێ به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌مریكا بوه‌ستێ و هه‌ڕه‌شه‌ بكات و دوور به‌دوور دروشمی مه‌رگ بۆ ئه‌مریكا به‌رز كاته‌وه‌، دواجار ده‌بێته‌ دێوه‌زمه‌ له‌ ناوچه‌كه‌و زیاتر خۆی زاڵ ده‌كات، دوور نیه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و خزمه‌ته‌ ئابوریه‌ی ئێران به‌ ئه‌مریكای ده‌كات، ئه‌مریكاش زیاتر جڵه‌وی بۆ شل بكات تا هه‌یمه‌نه‌ی ئێران زیاتر له‌ قوڵایی دوڕگه‌ی عه‌ره‌بی ڕه‌نگ بداته‌وه‌، به‌لای ئه‌مریكاش ئاساییه‌ وڵاتێكی وه‌كو به‌حره‌ین بكاته‌ قوربانی ئامانجه‌كانی و پێشكه‌ش به‌ ئێرانی بكات.
ئه‌نجامی ئه‌و جه‌نگه‌ موحته‌مه‌له‌ش ڕه‌نگه‌ بۆ هه‌ندێك له‌وڵاتانی ناوچه‌كه‌ پێشهاتی نوێ بێنێته‌ پێشه‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌ عێراق و سوریا، به‌شێوه‌یه‌ك ده‌كرێ بڵێین به‌قازانجی كورد ده‌شكێته‌وه‌ له‌ هه‌ردوو وڵات.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ بۆ گوتن بریتیه‌ له‌وه‌ی شتێك نیه‌ ناوی ڕوودانی جه‌نگی جیهانی سێیه‌م بێت، ئه‌و جه‌نگه‌ موحته‌مه‌له‌ی به‌ڕێوه‌یه‌ زیاتر جوزئیه‌و ڕه‌نگه‌ له‌ باشترین حاڵه‌تدا له‌ جه‌نگێكی سارد زیاتر نه‌بێت.